Balun แกนอากาศ vs แกนเฟอร์ไรต์ ต่างกันอย่างไร? แบบไหนเหมาะกับเสาอากาศ HF
Balun แบบแกนอากาศกับแกนเฟอร์ไรต์ต่างกันอย่างไร? เปรียบเทียบหลักการทำงาน ประสิทธิภาพในการลด Common-mode Current การเลือกใช้กับเสาอากาศ HF พร้อมผลการทดลองจาก G3TXQ และคำแนะนำสำหรับนักวิทยุสมัครเล่น

นักวิทยุสมัครเล่นที่เคยทำเสาอากาศ HF ใช้งานเอง ไม่ว่าจะเป็น Dipole, Inverted-V หรือเสาอากาศหลายย่าน อาจเคยเห็นคำแนะนำให้พันสาย Coax เป็นวงกลมหลาย ๆ รอบ แล้วนำไปติดตั้งบริเวณจุดป้อนสัญญาณ (Feed Point)
บางคนใช้ท่อ PVC เป็นแกน บางคนใช้แกนเฟอร์ไรต์ทรงโดนัท (Ferrite Toroid) และบางคนก็ใช้แกนเฟอร์ไรต์แบบสวมสาย
แล้วแบบไหนดีกว่ากัน? แกนอากาศที่ทำง่ายและประหยัดจะสู้แกนเฟอร์ไรต์ได้หรือไม่? และทำไมบางครั้งใส่ Balun แล้วสัญญาณรบกวนลดลง แต่บางสถานีกลับแทบไม่เห็นความแตกต่าง?
บทความนี้เราจะมาทำความเข้าใจทั้งในแง่หลักการทางไฟฟ้าและการใช้งานจริง โดยอ้างอิงข้อมูลการทดลองจาก Steve Hunt, G3TXQ และงานด้าน Common-mode Choke ของ Jim Brown, K9YC
ก่อนอื่น Balun ทำหน้าที่อะไร?
คำว่า Balun มาจาก Balanced to Unbalanced หมายถึงอุปกรณ์ที่ใช้เชื่อมต่อระบบสายส่งหรือโหลดที่มีลักษณะ Balanced และ Unbalanced
ตัวอย่างเช่น เสาอากาศ Dipole เป็นโหลดแบบ Balanced ขณะที่สาย Coax เป็นสายส่งแบบ Unbalanced
เมื่อเรานำ Coax ไปต่อกับ Dipole โดยตรง อาจเกิดกระแส RF บนผิวด้านนอกของชีลด์สาย Coax ที่เรียกว่า Common-mode Current
กระแสนี้อาจทำให้เกิดปัญหา เช่น
- รูปแบบการแผ่คลื่นของเสาอากาศเปลี่ยนไป
- สาย Coax มีส่วนร่วมในการแผ่คลื่นโดยไม่ตั้งใจ
- รับสัญญาณรบกวนจากอุปกรณ์ไฟฟ้าภายในบ้านมากขึ้น
- เกิด RF Feedback เข้าสู่ไมโครโฟนหรืออุปกรณ์ในสถานี
- เกิด RF ในบริเวณที่ผู้ใช้งานสัมผัสได้
อุปกรณ์ที่นำมาใช้ลดกระแสดังกล่าวคือ 1:1 Current Balun หรือ Common-mode Choke ซึ่งเป็นหัวข้อหลักของบทความนี้
ข้อควรทราบ: ไม่ใช่ Balun ทุกแบบจะทำหน้าที่เหมือนกัน เพราะยังมี Balun ที่ออกแบบมาเพื่อแปลงอิมพีแดนซ์ เช่น 4:1 รวมถึง Unun แบบ 9:1 และ 49:1 ด้วย
1. Air Core Balun — ทำง่าย ประหยัด และไม่ต้องใช้เฟอร์ไรต์
Air Core Choke เป็นรูปแบบที่นักวิทยุสมัครเล่นคุ้นเคยกันดี โดยนำสาย Coax มาพันเป็นขดลวดรอบท่อ PVC หรือวัสดุที่ไม่เป็นแม่เหล็ก
เมื่อกระแส Common-mode ไหลผ่านขดลวด จะพบอิมพีแดนซ์ที่เกิดจากความเหนี่ยวนำของขดลวดและผลทางไฟฟ้าอื่น ๆ เช่น ความจุแฝงระหว่างรอบสาย
ข้อดีของ Air Core คือมีต้นทุนต่ำและทำเองได้ง่าย ไม่ต้องกังวลเรื่องการอิ่มตัวของแกนแม่เหล็ก และไม่มีการสูญเสียในวัสดุเฟอร์ไรต์
อย่างไรก็ตาม Air Core มีข้อจำกัดสำคัญ
ประสิทธิภาพมักขึ้นอยู่กับความถี่ค่อนข้างมาก
ขดลวดที่ให้ค่า Choking Impedance สูงที่ 28 MHz อาจทำงานได้ไม่ดีเท่ากันที่ 7 MHz
นอกจากนี้ การเพิ่มจำนวนรอบไม่ได้หมายความว่าจะทำให้ประสิทธิภาพดีขึ้นทุกย่าน เพราะความจุแฝงและความถี่ Resonance ของขดลวดจะเปลี่ยนไปด้วย
ดังนั้น Air Core จึงน่าสนใจสำหรับเสาอากาศที่ใช้งานเฉพาะย่าน โดยเฉพาะเมื่อเรามีข้อมูลการวัดหรือแบบก่อสร้างที่ได้รับการทดสอบแล้ว

2. Ferrite Core Balun — ขนาดกะทัดรัดและออกแบบให้ครอบคลุมหลายย่านได้ง่ายกว่า
Ferrite Core Choke ใช้วัสดุแม่เหล็กชนิดเฟอร์ไรต์ช่วยเพิ่มอิมพีแดนซ์ต่อกระแส Common-mode
ลักษณะที่พบได้ทั่วไปคือการพันสาย Coax หรือสายส่งแบบสองตัวนำรอบ Ferrite Toroid
จุดเด่นของแกนเฟอร์ไรต์ไม่ได้มีเพียงการเพิ่มความเหนี่ยวนำ แต่ยังสามารถสร้างองค์ประกอบอิมพีแดนซ์ที่มีลักษณะเป็นความต้านทานต่อกระแส Common-mode ได้ด้วย
ในการออกแบบที่เหมาะสม จึงสามารถลดกระแสที่ไม่ต้องการได้ดีในช่วงความถี่กว้าง
แต่คำว่า Ferrite ไม่ได้หมายถึงวัสดุชนิดเดียวกันทั้งหมด
เรามักพบรหัสของวัสดุ เช่น
- Mix 31: นิยมสำหรับงานสกัด Common-mode ในย่าน HF โดยเฉพาะด้านความถี่ต่ำ
- Mix 43: ใช้แพร่หลายในงาน RF และสามารถออกแบบ Choke สำหรับหลายย่าน HF ได้
- Mix 61: มีคุณสมบัติต่างจากสองชนิดแรก และอาจเหมาะกับการออกแบบบางแบบในย่านความถี่สูงกว่า
การเลือกแกนต้องดูทั้งขนาดแกน จำนวนรอบ รูปแบบการพัน และช่วงความถี่ใช้งาน ไม่ควรตัดสินจากรหัส Mix เพียงอย่างเดียว
อีกสิ่งที่ต้องระวังคือความร้อน หากมี Common-mode Current มากและแกนมีการสูญเสียสูงเกินกว่าที่ออกแบบไว้ อุณหภูมิของ Ferrite อาจเพิ่มขึ้นจนเกิดความเสียหายได้

3. ทำไม Choking Impedance จึงสำคัญกว่า SWR?
สำหรับ 1:1 Current Choke เป้าหมายหลักไม่ใช่การทำให้ SWR ต่ำลง แต่เป็นการเพิ่มอิมพีแดนซ์ในเส้นทางของ Common-mode Current
อิมพีแดนซ์เขียนได้เป็น
Zcm = Rcm + jXcm
โดยที่
- Rcm คือองค์ประกอบเชิงความต้านทาน
- Xcm คือองค์ประกอบเชิงรีแอกแตนซ์
- Zcm คืออิมพีแดนซ์รวมของ Common-mode Choke
Air Core Choke จำนวนมากมีพฤติกรรมเชิงรีแอกแตนซ์เด่นในช่วงความถี่ใช้งาน
ในบางสภาวะ รีแอกแตนซ์ของ Choke อาจหักล้างกับรีแอกแตนซ์ของเส้นทาง Common-mode เดิม จนทำให้กระแสเพิ่มขึ้นแทนที่จะลดลง
Ferrite Choke ที่ออกแบบให้มีอิมพีแดนซ์สูงและมีองค์ประกอบเชิงความต้านทานเด่น จึงมักเป็นทางเลือกที่คาดการณ์ผลได้ง่ายกว่า
อย่างไรก็ตาม อิมพีแดนซ์สูงอย่างเดียวไม่เพียงพอ ต้องดูความถี่ใช้งาน ความร้อน และสภาพของระบบเสาอากาศร่วมกัน
ข้อสังเกต: แม้ SWR ของสถานีจะใกล้ 1:1 ก็ไม่ได้ยืนยันว่าไม่มี Common-mode Current บนสาย Coax
4. ผลการทดลองของ G3TXQ บอกอะไรเรา?
Steve Hunt, G3TXQ ได้ทำการวัด Common-mode Impedance ของ Choke หลายรูปแบบ ครอบคลุมความถี่ตั้งแต่ประมาณ 1 ถึง 30 MHz
การทดลองเปรียบเทียบทั้งการพัน Coax บนแกนอากาศ และการพันบน Ferrite Toroid หลายชนิด
สิ่งที่เห็นได้จากผลการวัดคือ
ประการแรก: Air Core สามารถสร้าง Choking Impedance สูงมากได้ในบางช่วงความถี่ จึงไม่ถูกต้องที่จะบอกว่าแกนอากาศไม่มีประสิทธิภาพ
ประการที่สอง: ความถี่ที่ Air Core ทำงานได้ดีอาจมีช่วงจำกัด และอิมพีแดนซ์ส่วนใหญ่มีลักษณะเชิงรีแอกแตนซ์
ประการที่สาม: Ferrite Choke ที่เลือกวัสดุและจำนวนรอบเหมาะสมสามารถให้ช่วงความถี่ที่มีอิมพีแดนซ์สูงและมีลักษณะเชิงความต้านทานเด่นได้กว้างกว่า
แต่ Ferrite ทุกแบบไม่ได้ให้ผลดีเท่ากัน และการเพิ่มรอบมากเกินไปอาจลดประสิทธิภาพในย่านความถี่สูง
นั่นหมายความว่า เราควรเลือก Choke จากผลการวัดที่ย่านใช้งานจริง มากกว่าการดูเพียงรูปร่างหรือจำนวนรอบที่พัน

5. เปรียบเทียบ Air Core กับ Ferrite Core
| หัวข้อ | Air Core | Ferrite Core |
|---|---|---|
| ต้นทุน | ต่ำ | สูงกว่า |
| การประกอบ | ง่าย | ต้องเลือกแกนให้ถูกต้อง |
| ขนาด | มักใหญ่กว่า | มักกะทัดรัดกว่า |
| การใช้งานหลายย่าน HF | ต้องพิจารณาเป็นพิเศษ | ออกแบบให้ครอบคลุมหลายย่านได้ง่ายกว่า |
| การสูญเสียในแกนแม่เหล็ก | ไม่มี | มี |
| ความเสี่ยงเรื่องความร้อนของแกน | ไม่มี | ต้องระวัง |
| การสกัด Common-mode | ดีได้ในช่วงที่ออกแบบ | ดีได้ในช่วงกว้างเมื่อออกแบบเหมาะสม |
ตารางนี้เป็นการเปรียบเทียบลักษณะทั่วไป ไม่ใช่ผลตัดสินว่า Choke แบบใดจะดีที่สุดในทุกสถานการณ์
6. แล้วเสาอากาศ HF ควรเลือกใช้แบบไหน?
สำหรับสถานีวิทยุสมัครเล่นที่ใช้ Dipole หรือ Inverted-V และต้องการออกอากาศหลายย่าน เช่น 7, 14, 21 และ 28 MHz ผมมองว่า 1:1 Current Choke ที่ใช้ Ferrite เป็นจุดเริ่มต้นที่เหมาะสม
โดยเฉพาะการเลือกแบบที่มีข้อมูลการวัด Common-mode Impedance ครอบคลุมย่านความถี่ที่ต้องการ
ส่วนสถานีที่ใช้งานเฉพาะย่านเดียว เช่น Dipole สำหรับ 28 MHz การใช้ Air Core ก็เป็นทางเลือกที่ประหยัดและมีประสิทธิภาพได้ หากเลือกขนาดและจำนวนรอบที่เหมาะสม
สำหรับเสาอากาศ EFHW ที่ใช้หม้อแปลง 49:1 ต้องเข้าใจว่าหม้อแปลงดังกล่าวทำหน้าที่แปลงอิมพีแดนซ์ ไม่ใช่อุปกรณ์เดียวกับ 1:1 Common-mode Choke
แม้จะมีแกน Ferrite เหมือนกัน แต่หลักการออกแบบและภาระทางไฟฟ้าแตกต่างกัน
7. ถ้าจะทดลองเอง ต้องตรวจสอบอะไรบ้าง?
หากมีเสาอากาศ HF อยู่แล้ว เราสามารถทดลองเปรียบเทียบ Choke ได้ แต่ต้องไม่ใช้ค่า SWR เป็นตัวตัดสินเพียงอย่างเดียว
สิ่งที่ควรสังเกต ได้แก่
- ระดับสัญญาณรบกวนขณะรับ โดยเปรียบเทียบในสภาวะใกล้เคียงกัน
- ปัญหา RF Feedback ระหว่างส่ง
- การเปลี่ยนแปลงของรูปแบบการรับส่งเมื่อจัดแนวสาย Coax ใหม่
- กระแส Common-mode บนผิวด้านนอกของสาย Coax หากมีเครื่องมือวัดที่เหมาะสม
- อุณหภูมิของ Choke เมื่อใช้งานด้วยกำลังส่งและ Duty Cycle ตามปกติ
เครื่องมือที่ช่วยได้ เช่น VNA สำหรับวัดอิมพีแดนซ์ Choke ด้วยวิธีต่อทดสอบที่ถูกต้อง หรือ RF Current Probe สำหรับวัดกระแส Common-mode
ควรทดลองด้วยกำลังส่งต่ำก่อน และตรวจสอบพิกัดของ Coax ขั้วต่อ ฉนวน และแกนเฟอร์ไรต์ รวมถึงการป้องกันน้ำและความร้อนเมื่อใช้งานกลางแจ้ง
สรุป — แกนอากาศไม่ได้แย่ แต่ต้องใช้ให้ถูกงาน
หากถามว่า Air Core กับ Ferrite Core แบบไหนดีกว่ากัน คำตอบคือขึ้นอยู่กับความถี่และวัตถุประสงค์ในการใช้งาน
Air Core เหมาะกับผู้ที่ต้องการทำ Choke ต้นทุนต่ำ และมีข้อมูลการออกแบบสำหรับย่านความถี่เฉพาะ
Ferrite Core เหมาะกับการออกแบบ Choke ที่ต้องการอิมพีแดนซ์สูงและมีประสิทธิภาพครอบคลุมหลายย่าน HF โดยต้องเลือกชนิดแกน จำนวนรอบ และขนาดให้เหมาะสม
สิ่งสำคัญที่สุดคือ อย่าตัดสินคุณภาพของ Balun จากจำนวนรอบ ขนาดแกน หรือ SWR อย่างเดียว แต่ให้พิจารณาว่ามันสามารถควบคุม Common-mode Current ได้ดีเพียงใดในย่านที่เราใช้งานจริง
สำหรับนักวิทยุสมัครเล่นที่ชอบสร้างเสาอากาศเอง การทำความเข้าใจจุดนี้อาจช่วยแก้ปัญหาที่เราเคยมองข้ามมานานได้
73 de HS9XKG
MHZ.band — Amateur Radio Knowledge & Technology
เอกสารอ้างอิง
- Steve Hunt, G3TXQ — Common-mode Chokes
https://www.karinya.net/g3txq/chokes/ - Jim Brown, K9YC — A Ham’s Guide to RFI, Ferrites, Baluns, and Audio Interfacing
https://newhams.info/wp-content/uploads/2020/06/rfi-ham.pdf - G0UIH — Limitations of Coaxial Air-Cored Balun Chokes
https://q82.uk/coaxial-aircored-baluns