Balun แกนอากาศ vs แกนเฟอร์ไรต์ ต่างกันอย่างไร? แบบไหนเหมาะกับเสาอากาศ HF

Balun แบบแกนอากาศกับแกนเฟอร์ไรต์ต่างกันอย่างไร? เปรียบเทียบหลักการทำงาน ประสิทธิภาพในการลด Common-mode Current การเลือกใช้กับเสาอากาศ HF พร้อมผลการทดลองจาก G3TXQ และคำแนะนำสำหรับนักวิทยุสมัครเล่น

นักวิทยุสมัครเล่นที่เคยทำเสาอากาศ HF ใช้งานเอง ไม่ว่าจะเป็น Dipole, Inverted-V หรือเสาอากาศหลายย่าน อาจเคยเห็นคำแนะนำให้พันสาย Coax เป็นวงกลมหลาย ๆ รอบ แล้วนำไปติดตั้งบริเวณจุดป้อนสัญญาณ (Feed Point)

บางคนใช้ท่อ PVC เป็นแกน บางคนใช้แกนเฟอร์ไรต์ทรงโดนัท (Ferrite Toroid) และบางคนก็ใช้แกนเฟอร์ไรต์แบบสวมสาย

แล้วแบบไหนดีกว่ากัน? แกนอากาศที่ทำง่ายและประหยัดจะสู้แกนเฟอร์ไรต์ได้หรือไม่? และทำไมบางครั้งใส่ Balun แล้วสัญญาณรบกวนลดลง แต่บางสถานีกลับแทบไม่เห็นความแตกต่าง?

บทความนี้เราจะมาทำความเข้าใจทั้งในแง่หลักการทางไฟฟ้าและการใช้งานจริง โดยอ้างอิงข้อมูลการทดลองจาก Steve Hunt, G3TXQ และงานด้าน Common-mode Choke ของ Jim Brown, K9YC

ก่อนอื่น Balun ทำหน้าที่อะไร?

คำว่า Balun มาจาก Balanced to Unbalanced หมายถึงอุปกรณ์ที่ใช้เชื่อมต่อระบบสายส่งหรือโหลดที่มีลักษณะ Balanced และ Unbalanced

ตัวอย่างเช่น เสาอากาศ Dipole เป็นโหลดแบบ Balanced ขณะที่สาย Coax เป็นสายส่งแบบ Unbalanced

เมื่อเรานำ Coax ไปต่อกับ Dipole โดยตรง อาจเกิดกระแส RF บนผิวด้านนอกของชีลด์สาย Coax ที่เรียกว่า Common-mode Current

กระแสนี้อาจทำให้เกิดปัญหา เช่น

  • รูปแบบการแผ่คลื่นของเสาอากาศเปลี่ยนไป
  • สาย Coax มีส่วนร่วมในการแผ่คลื่นโดยไม่ตั้งใจ
  • รับสัญญาณรบกวนจากอุปกรณ์ไฟฟ้าภายในบ้านมากขึ้น
  • เกิด RF Feedback เข้าสู่ไมโครโฟนหรืออุปกรณ์ในสถานี
  • เกิด RF ในบริเวณที่ผู้ใช้งานสัมผัสได้

อุปกรณ์ที่นำมาใช้ลดกระแสดังกล่าวคือ 1:1 Current Balun หรือ Common-mode Choke ซึ่งเป็นหัวข้อหลักของบทความนี้

ข้อควรทราบ: ไม่ใช่ Balun ทุกแบบจะทำหน้าที่เหมือนกัน เพราะยังมี Balun ที่ออกแบบมาเพื่อแปลงอิมพีแดนซ์ เช่น 4:1 รวมถึง Unun แบบ 9:1 และ 49:1 ด้วย

1. Air Core Balun — ทำง่าย ประหยัด และไม่ต้องใช้เฟอร์ไรต์

Air Core Choke เป็นรูปแบบที่นักวิทยุสมัครเล่นคุ้นเคยกันดี โดยนำสาย Coax มาพันเป็นขดลวดรอบท่อ PVC หรือวัสดุที่ไม่เป็นแม่เหล็ก

เมื่อกระแส Common-mode ไหลผ่านขดลวด จะพบอิมพีแดนซ์ที่เกิดจากความเหนี่ยวนำของขดลวดและผลทางไฟฟ้าอื่น ๆ เช่น ความจุแฝงระหว่างรอบสาย

ข้อดีของ Air Core คือมีต้นทุนต่ำและทำเองได้ง่าย ไม่ต้องกังวลเรื่องการอิ่มตัวของแกนแม่เหล็ก และไม่มีการสูญเสียในวัสดุเฟอร์ไรต์

อย่างไรก็ตาม Air Core มีข้อจำกัดสำคัญ

ประสิทธิภาพมักขึ้นอยู่กับความถี่ค่อนข้างมาก

ขดลวดที่ให้ค่า Choking Impedance สูงที่ 28 MHz อาจทำงานได้ไม่ดีเท่ากันที่ 7 MHz

นอกจากนี้ การเพิ่มจำนวนรอบไม่ได้หมายความว่าจะทำให้ประสิทธิภาพดีขึ้นทุกย่าน เพราะความจุแฝงและความถี่ Resonance ของขดลวดจะเปลี่ยนไปด้วย

ดังนั้น Air Core จึงน่าสนใจสำหรับเสาอากาศที่ใช้งานเฉพาะย่าน โดยเฉพาะเมื่อเรามีข้อมูลการวัดหรือแบบก่อสร้างที่ได้รับการทดสอบแล้ว

2. Ferrite Core Balun — ขนาดกะทัดรัดและออกแบบให้ครอบคลุมหลายย่านได้ง่ายกว่า

Ferrite Core Choke ใช้วัสดุแม่เหล็กชนิดเฟอร์ไรต์ช่วยเพิ่มอิมพีแดนซ์ต่อกระแส Common-mode

ลักษณะที่พบได้ทั่วไปคือการพันสาย Coax หรือสายส่งแบบสองตัวนำรอบ Ferrite Toroid

จุดเด่นของแกนเฟอร์ไรต์ไม่ได้มีเพียงการเพิ่มความเหนี่ยวนำ แต่ยังสามารถสร้างองค์ประกอบอิมพีแดนซ์ที่มีลักษณะเป็นความต้านทานต่อกระแส Common-mode ได้ด้วย

ในการออกแบบที่เหมาะสม จึงสามารถลดกระแสที่ไม่ต้องการได้ดีในช่วงความถี่กว้าง

แต่คำว่า Ferrite ไม่ได้หมายถึงวัสดุชนิดเดียวกันทั้งหมด

เรามักพบรหัสของวัสดุ เช่น

  • Mix 31: นิยมสำหรับงานสกัด Common-mode ในย่าน HF โดยเฉพาะด้านความถี่ต่ำ
  • Mix 43: ใช้แพร่หลายในงาน RF และสามารถออกแบบ Choke สำหรับหลายย่าน HF ได้
  • Mix 61: มีคุณสมบัติต่างจากสองชนิดแรก และอาจเหมาะกับการออกแบบบางแบบในย่านความถี่สูงกว่า

การเลือกแกนต้องดูทั้งขนาดแกน จำนวนรอบ รูปแบบการพัน และช่วงความถี่ใช้งาน ไม่ควรตัดสินจากรหัส Mix เพียงอย่างเดียว

อีกสิ่งที่ต้องระวังคือความร้อน หากมี Common-mode Current มากและแกนมีการสูญเสียสูงเกินกว่าที่ออกแบบไว้ อุณหภูมิของ Ferrite อาจเพิ่มขึ้นจนเกิดความเสียหายได้

3. ทำไม Choking Impedance จึงสำคัญกว่า SWR?

สำหรับ 1:1 Current Choke เป้าหมายหลักไม่ใช่การทำให้ SWR ต่ำลง แต่เป็นการเพิ่มอิมพีแดนซ์ในเส้นทางของ Common-mode Current

อิมพีแดนซ์เขียนได้เป็น

Zcm = Rcm + jXcm

โดยที่

  • Rcm คือองค์ประกอบเชิงความต้านทาน
  • Xcm คือองค์ประกอบเชิงรีแอกแตนซ์
  • Zcm คืออิมพีแดนซ์รวมของ Common-mode Choke

Air Core Choke จำนวนมากมีพฤติกรรมเชิงรีแอกแตนซ์เด่นในช่วงความถี่ใช้งาน

ในบางสภาวะ รีแอกแตนซ์ของ Choke อาจหักล้างกับรีแอกแตนซ์ของเส้นทาง Common-mode เดิม จนทำให้กระแสเพิ่มขึ้นแทนที่จะลดลง

Ferrite Choke ที่ออกแบบให้มีอิมพีแดนซ์สูงและมีองค์ประกอบเชิงความต้านทานเด่น จึงมักเป็นทางเลือกที่คาดการณ์ผลได้ง่ายกว่า

อย่างไรก็ตาม อิมพีแดนซ์สูงอย่างเดียวไม่เพียงพอ ต้องดูความถี่ใช้งาน ความร้อน และสภาพของระบบเสาอากาศร่วมกัน

ข้อสังเกต: แม้ SWR ของสถานีจะใกล้ 1:1 ก็ไม่ได้ยืนยันว่าไม่มี Common-mode Current บนสาย Coax

4. ผลการทดลองของ G3TXQ บอกอะไรเรา?

Steve Hunt, G3TXQ ได้ทำการวัด Common-mode Impedance ของ Choke หลายรูปแบบ ครอบคลุมความถี่ตั้งแต่ประมาณ 1 ถึง 30 MHz

การทดลองเปรียบเทียบทั้งการพัน Coax บนแกนอากาศ และการพันบน Ferrite Toroid หลายชนิด

สิ่งที่เห็นได้จากผลการวัดคือ

ประการแรก: Air Core สามารถสร้าง Choking Impedance สูงมากได้ในบางช่วงความถี่ จึงไม่ถูกต้องที่จะบอกว่าแกนอากาศไม่มีประสิทธิภาพ

ประการที่สอง: ความถี่ที่ Air Core ทำงานได้ดีอาจมีช่วงจำกัด และอิมพีแดนซ์ส่วนใหญ่มีลักษณะเชิงรีแอกแตนซ์

ประการที่สาม: Ferrite Choke ที่เลือกวัสดุและจำนวนรอบเหมาะสมสามารถให้ช่วงความถี่ที่มีอิมพีแดนซ์สูงและมีลักษณะเชิงความต้านทานเด่นได้กว้างกว่า

แต่ Ferrite ทุกแบบไม่ได้ให้ผลดีเท่ากัน และการเพิ่มรอบมากเกินไปอาจลดประสิทธิภาพในย่านความถี่สูง

นั่นหมายความว่า เราควรเลือก Choke จากผลการวัดที่ย่านใช้งานจริง มากกว่าการดูเพียงรูปร่างหรือจำนวนรอบที่พัน

5. เปรียบเทียบ Air Core กับ Ferrite Core

หัวข้อAir CoreFerrite Core
ต้นทุนต่ำสูงกว่า
การประกอบง่ายต้องเลือกแกนให้ถูกต้อง
ขนาดมักใหญ่กว่ามักกะทัดรัดกว่า
การใช้งานหลายย่าน HFต้องพิจารณาเป็นพิเศษออกแบบให้ครอบคลุมหลายย่านได้ง่ายกว่า
การสูญเสียในแกนแม่เหล็กไม่มีมี
ความเสี่ยงเรื่องความร้อนของแกนไม่มีต้องระวัง
การสกัด Common-modeดีได้ในช่วงที่ออกแบบดีได้ในช่วงกว้างเมื่อออกแบบเหมาะสม

ตารางนี้เป็นการเปรียบเทียบลักษณะทั่วไป ไม่ใช่ผลตัดสินว่า Choke แบบใดจะดีที่สุดในทุกสถานการณ์

6. แล้วเสาอากาศ HF ควรเลือกใช้แบบไหน?

สำหรับสถานีวิทยุสมัครเล่นที่ใช้ Dipole หรือ Inverted-V และต้องการออกอากาศหลายย่าน เช่น 7, 14, 21 และ 28 MHz ผมมองว่า 1:1 Current Choke ที่ใช้ Ferrite เป็นจุดเริ่มต้นที่เหมาะสม

โดยเฉพาะการเลือกแบบที่มีข้อมูลการวัด Common-mode Impedance ครอบคลุมย่านความถี่ที่ต้องการ

ส่วนสถานีที่ใช้งานเฉพาะย่านเดียว เช่น Dipole สำหรับ 28 MHz การใช้ Air Core ก็เป็นทางเลือกที่ประหยัดและมีประสิทธิภาพได้ หากเลือกขนาดและจำนวนรอบที่เหมาะสม

สำหรับเสาอากาศ EFHW ที่ใช้หม้อแปลง 49:1 ต้องเข้าใจว่าหม้อแปลงดังกล่าวทำหน้าที่แปลงอิมพีแดนซ์ ไม่ใช่อุปกรณ์เดียวกับ 1:1 Common-mode Choke

แม้จะมีแกน Ferrite เหมือนกัน แต่หลักการออกแบบและภาระทางไฟฟ้าแตกต่างกัน

7. ถ้าจะทดลองเอง ต้องตรวจสอบอะไรบ้าง?

หากมีเสาอากาศ HF อยู่แล้ว เราสามารถทดลองเปรียบเทียบ Choke ได้ แต่ต้องไม่ใช้ค่า SWR เป็นตัวตัดสินเพียงอย่างเดียว

สิ่งที่ควรสังเกต ได้แก่

  1. ระดับสัญญาณรบกวนขณะรับ โดยเปรียบเทียบในสภาวะใกล้เคียงกัน
  2. ปัญหา RF Feedback ระหว่างส่ง
  3. การเปลี่ยนแปลงของรูปแบบการรับส่งเมื่อจัดแนวสาย Coax ใหม่
  4. กระแส Common-mode บนผิวด้านนอกของสาย Coax หากมีเครื่องมือวัดที่เหมาะสม
  5. อุณหภูมิของ Choke เมื่อใช้งานด้วยกำลังส่งและ Duty Cycle ตามปกติ

เครื่องมือที่ช่วยได้ เช่น VNA สำหรับวัดอิมพีแดนซ์ Choke ด้วยวิธีต่อทดสอบที่ถูกต้อง หรือ RF Current Probe สำหรับวัดกระแส Common-mode

ควรทดลองด้วยกำลังส่งต่ำก่อน และตรวจสอบพิกัดของ Coax ขั้วต่อ ฉนวน และแกนเฟอร์ไรต์ รวมถึงการป้องกันน้ำและความร้อนเมื่อใช้งานกลางแจ้ง

สรุป — แกนอากาศไม่ได้แย่ แต่ต้องใช้ให้ถูกงาน

หากถามว่า Air Core กับ Ferrite Core แบบไหนดีกว่ากัน คำตอบคือขึ้นอยู่กับความถี่และวัตถุประสงค์ในการใช้งาน

Air Core เหมาะกับผู้ที่ต้องการทำ Choke ต้นทุนต่ำ และมีข้อมูลการออกแบบสำหรับย่านความถี่เฉพาะ

Ferrite Core เหมาะกับการออกแบบ Choke ที่ต้องการอิมพีแดนซ์สูงและมีประสิทธิภาพครอบคลุมหลายย่าน HF โดยต้องเลือกชนิดแกน จำนวนรอบ และขนาดให้เหมาะสม

สิ่งสำคัญที่สุดคือ อย่าตัดสินคุณภาพของ Balun จากจำนวนรอบ ขนาดแกน หรือ SWR อย่างเดียว แต่ให้พิจารณาว่ามันสามารถควบคุม Common-mode Current ได้ดีเพียงใดในย่านที่เราใช้งานจริง

สำหรับนักวิทยุสมัครเล่นที่ชอบสร้างเสาอากาศเอง การทำความเข้าใจจุดนี้อาจช่วยแก้ปัญหาที่เราเคยมองข้ามมานานได้

73 de HS9XKG

MHZ.band — Amateur Radio Knowledge & Technology


เอกสารอ้างอิง

  1. Steve Hunt, G3TXQ — Common-mode Chokes
    https://www.karinya.net/g3txq/chokes/
  2. Jim Brown, K9YC — A Ham’s Guide to RFI, Ferrites, Baluns, and Audio Interfacing
    https://newhams.info/wp-content/uploads/2020/06/rfi-ham.pdf
  3. G0UIH — Limitations of Coaxial Air-Cored Balun Chokes
    https://q82.uk/coaxial-aircored-baluns